{"id":55,"date":"2025-06-30T22:39:33","date_gmt":"2025-06-30T22:39:33","guid":{"rendered":"https:\/\/caucasusresearch.org\/az\/?p=55"},"modified":"2025-11-01T21:19:55","modified_gmt":"2025-11-01T21:19:55","slug":"n%c9%99zar%c9%99t-c%c9%99miyy%c9%99tl%c9%99ri-haqqinda-postskript","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/caucasusresearch.org\/az\/2025\/06\/30\/n%c9%99zar%c9%99t-c%c9%99miyy%c9%99tl%c9%99ri-haqqinda-postskript\/","title":{"rendered":"N\u0259zar\u0259t C\u0259miyy\u0259tl\u0259ri Haqq\u0131nda Postskript"},"content":{"rendered":"\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li><em>Tarixi<\/em><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p>Fuko \u201c<em>intizam c\u0259miyy\u0259tl\u0259rini\u201d <\/em>XVIII v\u0259 XIX \u0259srl\u0259r\u0259 yerl\u0259\u015fdirmi\u015fdi; bu c\u0259miyy\u0259tl\u0259r \u00f6z kulminasiya n\u00f6qt\u0259l\u0259rin\u0259 XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131lar. <strong>Onlar geni\u015f qapatma m\u0259kanlar\u0131n\u0131n xarakterik oldu\u011fu t\u0259\u015fkilatlar\u0131 yaratd\u0131lar.<\/strong> F\u0259rd davaml\u0131 olaraq h\u0259r birinin \u00f6z qanunlar\u0131 olan bir qapal\u0131 m\u00fchitd\u0259n dig\u0259rin\u0259 ke\u00e7\u0259r: birinci ail\u0259, daha sonra m\u0259kt\u0259b (\u201cart\u0131q \u00f6z ail\u0259nl\u0259 deyils\u0259n\u201d); daha sonra h\u0259rbi kazarma (\u201cart\u0131q m\u0259kt\u0259bd\u0259 deyils\u0259n\u201d) ; daha sonra zavod; b\u0259z\u0259n x\u0259st\u0259xana; ola bilsin h\u0259bsxana (qapal\u0131 m\u00fchitin \u0259n m\u0259\u015fhur n\u00fcmun\u0259si). Burada analoji model olan h\u0259bsxanadan s\u00f6hb\u0259t gedir: Rossellininin \u201cAvropa 51\u201d filminin qad\u0131n q\u0259hramanlar\u0131ndan biri i\u015fl\u0259y\u0259n i\u015f\u00e7il\u0259ri g\u00f6rd\u00fckd\u0259 \u201cm\u0259hkumlarla qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya oldu\u011fumu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm\u201d dey\u0259 f\u0259ryad ed\u0259 bil\u0259r.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Fuko bu qapal\u0131 m\u00fchitl\u0259rin ideal proyektl\u0259rini parlaq \u015f\u0259kild\u0259 analiz edib, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 fabrikd\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259nl\u0259ri: bir yer\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdirm\u0259k; m\u0259kan daxilind\u0259 paylamaq; zaman daxilind\u0259 s\u0131ralamaq; f\u0259za-zaman \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc daxilind\u0259 t\u0259siri onun t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rinin ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin c\u0259mind\u0259n b\u00f6y\u00fck olacaq m\u0259hsuldar q\u00fcvv\u0259 yaratmaq. Lakin Fuko, h\u0259m\u00e7inin bu modelin s\u00fcr\u0259ksizliyini d\u0259 anlam\u0131\u015fd\u0131: bu model m\u0259qs\u0259d v\u0259 funksiyalar\u0131 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r f\u0259rqli olan, istehsal\u0131 t\u0259\u015fkil etm\u0259kd\u0259ns\u0259 vergi y\u0131\u011fan, h\u0259yat\u0131 idar\u0259 etm\u0259kd\u0259ns\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fc t\u0259yin ed\u0259n <em>\u201ch\u00f6kmranl\u0131q c\u0259miyy\u0259tl\u0259rinin\u201d <\/em>davam\u0131 idi. Ke\u00e7id zamanla ba\u015f verdi v\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, Napoleon bir c\u0259miyy\u0259td\u0259n o birin\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcd\u0259 ke\u00e7ilm\u0259sin\u0259 t\u0259sir etdi. Lakin \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 intizamlar t\u0259dric\u0259n institutla\u015fan v\u0259 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra s\u00fcr\u0259tl\u0259n\u0259n yeni g\u00fccl\u0259rin&nbsp; xeyrin\u0259 olan bir b\u00f6hrana d\u00fc\u00e7ar oldular: bir intizam c\u0259miyy\u0259ti art\u0131q olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, olma\u011f\u0131 dayand\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u015feydir.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Biz h\u0259bsxana, x\u0259st\u0259xana, fabrik, m\u0259kt\u0259b, ail\u0259 kimi qapal\u0131 m\u00fchitl\u0259r\u0259 aid \u00fcmumil\u0259\u015fmi\u015f bir b\u00f6hran\u0131n ortas\u0131nday\u0131q. Ail\u0259 d\u0259 t\u0259hsil, professional v\u0259 s. kimi dig\u0259r b\u00fct\u00fcn \u201ci\u00e7\u0259ri\u201dl\u0259r kimi b\u00f6hranda olan bir \u201ci\u00e7\u0259ri\u201ddir. R\u0259hb\u0259r administrasiyalar vacib oldu\u011funu iddia etdikl\u0259ri islahatlar\u0131 elan etm\u0259yi bir an bel\u0259 olsun dayand\u0131rm\u0131rlar: m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 islahat etm\u0259k, s\u0259nayend\u0259, s\u0259hiyy\u0259nd\u0259, h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rd\u0259, h\u0259bsxanalarda islahat etm\u0259k. Lakin h\u0259r k\u0259s bilir ki, son istifad\u0259 m\u00fcdd\u0259tinin n\u0259 vaxt olmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq bu institutlar art\u0131q vaxt\u0131 ke\u00e7ib. \u0130dar\u0259\u00e7il\u0259rin etdiyi sad\u0259c\u0259 son rituallar\u0131 yerin\u0259 yetirilm\u0259si v\u0259 qap\u0131n\u0131 d\u00f6y\u0259n yeni g\u00fccl\u0259rin yerl\u0259rin\u0259 tam yerl\u0259\u015f\u0259n\u0259d\u0259k insanlar\u0131 i\u015fl\u0259 t\u0259min etm\u0259kd\u0259n ba\u015fqa bir \u015fey deyil. Bu [yeni g\u00fccl\u0259r] is\u0259 intizam c\u0259miyy\u0259tl\u0259rinin yerini almaqda olan \u201cn\u0259zar\u0259t c\u0259miyy\u0259rl\u0259ridir\u201d. \u201cN\u0259zar\u0259t\u201d Fukonun yax\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yimiz kimi adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 yeni b\u0259dheyb\u0259t\u0259 termin olaraq [Uilyam] Barrouzun t\u0259klif etdiyi add\u0131r. Pol Virilyo da h\u0259m\u00e7inin qapal\u0131 sistemin zaman \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n k\u00f6hn\u0259 intizam qurulu\u015funun yerini alan s\u0259rb\u0259st-\u00fcz\u0259n n\u0259zar\u0259tin \u00e7ox s\u00fcr\u0259tli formalar\u0131n\u0131n davaml\u0131 analizini apar\u0131r. Burada m\u00fcst\u0259sna \u0259cza\u00e7\u0131l\u0131q m\u0259hsullar\u0131n\u0131, molekulyar m\u00fch\u0259ndisliyi, genetik \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 qeyd etm\u0259y\u0259 ehtiyac bel\u0259 yoxdur, halbuki bunlar bel\u0259 yeni bir prosesin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rirl\u0259r. Hans\u0131n\u0131n daha s\u0259rt v\u0259 ya daha d\u00f6z\u00fcl\u0259 bil\u0259c\u0259k rejim oldu\u011funu soru\u015fma\u011fa ehtiyac yoxdur, \u00e7\u00fcnki h\u0259r birinin daxilind\u0259 azadl\u0131q ver\u0259n v\u0259 k\u00f6l\u0259l\u0259\u015fdir\u0259n g\u00fccl\u0259r bir-biri il\u0259 qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya dayan\u0131r. Misal \u00fc\u00e7\u00fcn, qapal\u0131 m\u00fchit kimi x\u0259st\u0259xana b\u00f6hran\u0131nda m\u0259h\u0259ll\u0259 klinikalar\u0131, sa\u011flaml\u0131q evl\u0259ri v\u0259 g\u00fcn qay\u011f\u0131 m\u0259rk\u0259zl\u0259ri ilkin olaraq yeni azadl\u0131qlar\u0131 \u0259ks etdirs\u0259 bil\u0259rl\u0259r, lakin onlar da h\u0259m\u00e7inin dustaql\u0131\u011f\u0131n \u0259n s\u0259rtin\u0259 b\u0259rab\u0259r ola bil\u0259c\u0259k n\u0259zar\u0259t mexanizml\u0259rin\u0259 qat\u0131la bil\u0259rl\u0259r. Qorxma\u011fa v\u0259 ya \u00fcmid\u0259 he\u00e7 bir ehtiyac yoxdur, sad\u0259c\u0259 yeni silahlar axtarmaq laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><em>2. M\u0259ntiq<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>F\u0259rdin i\u00e7\u0259risind\u0259n ke\u00e7diyi m\u00fcxt\u0259lif n\u0259zar\u0259txanalar v\u0259 ya qapal\u0131 m\u0259kanlar s\u0259rb\u0259st d\u0259yi\u015f\u0259nl\u0259rdir: h\u0259r d\u0259f\u0259 s\u0131f\u0131rdan ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 f\u0259rz olunur v\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u0259kanlar \u00fc\u00e7\u00fcn ortaq bir dilin m\u00f6vcud olmas\u0131na baxmayaraq <em>analojidir<\/em>. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, m\u00fcxt\u0259lif n\u0259zar\u0259t mexanizml\u0259ri bir-birind\u0259n ayr\u0131lmaz variasiyalard\u0131r v\u0259 dili r\u0259q\u0259ml\u0259rl\u0259 ifad\u0259 olunan (ikili say sistemi olmas\u0131 vacib deyil) d\u0259yi\u015f\u0259n h\u0259nd\u0259si sistem \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirirl\u0259r. Qapatmalar ayr\u0131-ayr\u0131 t\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015f <em>q\u0259libl\u0259rdir<\/em>, lakin n\u0259zar\u0259t davaml\u0131 olaraq bir andan dig\u0259rin\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259n v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc deformasiya ed\u0259n q\u0259libl\u0259r kimi v\u0259 ya toru bir n\u00f6qt\u0259d\u0259n n\u00f6qt\u0259d\u0259n-n\u00f6qt\u0259y\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259k bir \u0259l\u0259k kimi bir modulyasiyad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu v\u0259ziyy\u0259t maa\u015f m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 daha a\u00e7\u0131qd\u0131r: fabrik \u00f6z daxili g\u00fcc\u00fcn\u00fc tarazl\u0131q v\u0259ziyy\u0259tind\u0259 saxlayan qapatma orqan\u0131d\u0131r \u2013 istehsalda m\u00fcmk\u00fcn maksimum, maa\u015flarda m\u00fcmk\u00fcn minimum. Lakin n\u0259zar\u0259t c\u0259miyy\u0259tind\u0259 korporasiya fabrikin yerini al\u0131b v\u0259 korporasiya bir ruh, bir qazd\u0131r. T\u0259bii ki, fabrik d\u0259 bonus sistemi il\u0259 tan\u0131\u015f idi, lakin korporasiya meydan oxumalar, yar\u0131\u015fmalar v\u0259 son d\u0259r\u0259c\u0259 m\u0259z\u0259li qrup sessiyalar\u0131 il\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n daimi metastabillik v\u0259ziyy\u0259tind\u0259 h\u0259r maa\u015f\u0131n modulyasiyas\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn daha d\u0259rind\u0259n i\u015fl\u0259yir. \u018fg\u0259r \u00e7ox axmaqca televiziya oyun \u015foular\u0131 bel\u0259 u\u011furlu olursa bunun s\u0259b\u0259bi d\u0259 onlar\u0131n korporasiyadak\u0131 v\u0259ziyy\u0259ti b\u00f6y\u00fck d\u0259qiqlikl\u0259 ifad\u0259 etm\u0259l\u0259ridir. Fabrik f\u0259rdl\u0259ri h\u0259m k\u00fctl\u0259 i\u00e7ind\u0259ki h\u0259r bir elementi n\u0259zar\u0259td\u0259 saxlayan m\u00fcdirin h\u0259m d\u0259 k\u00fctl\u0259vi m\u00fcqavim\u0259ti s\u0259f\u0259rb\u0259r ed\u0259n ittifaqlar\u0131n xeyrin\u0259 bir vahid g\u00f6vd\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 birl\u0259\u015fdirirdi. Lakin korporasiya f\u0259rdl\u0259ri bir-birin\u0259 qar\u015f\u0131 qoyan, h\u0259r birinin i\u00e7ind\u0259n ke\u00e7\u0259n v\u0259 onlar\u0131 daxild\u0259 b\u00f6l\u0259n \u00e7ox utanmaz bir r\u0259qab\u0259ti davaml\u0131 olaraq sa\u011flam yar\u0131\u015f formas\u0131, m\u00fck\u0259mm\u0259l motivasiya q\u00fcvv\u0259si kimi t\u0259qdim edir. \u201cMaa\u015f\u0131n xidm\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259si\u201d prinsipi milli t\u0259hsil sisteminin \u00f6z\u00fcn\u00fc bel\u0259 tovlamaqda u\u011fursuz olmay\u0131b. H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 korporasiya fabriki \u0259v\u0259z etdiyi kimi <em>davaml\u0131 t\u0259kmill\u0259\u015fm\u0259 m\u0259kt\u0259bin, <\/em>s\u00fcr\u0259kli n\u0259zar\u0259t is\u0259 imtahan\u0131n yerini al\u0131r. Bu is\u0259 m\u0259kt\u0259bi korporasiyan\u0131n \u0259lin\u0259 t\u0259slim etm\u0259yin \u0259n \u0259min yoludur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ntizam c\u0259miyy\u0259tl\u0259rind\u0259 bir \u015f\u0259xs h\u0259r zaman yenid\u0259n v\u0259 yenid\u0259n ba\u015flamal\u0131 idi (m\u0259kt\u0259bd\u0259n kazarmaya, kazarmadan fabrik\u0259), lakin n\u0259zar\u0259t c\u0259miyy\u0259tl\u0259rind\u0259 bir \u015f\u0259xs he\u00e7 bir zaman n\u0259yis\u0259 bitirmir \u2013 korporasiya, t\u0259hsil sistemi, h\u0259rbi xidm\u0259t ham\u0131s\u0131 bir universal sistemin deformasiyalar\u0131 kimi vahid \u015f\u0259kild\u0259 v\u0259 eyni modulyasiya daxilind\u0259 m\u00f6vcud olan metastabil v\u0259ziyy\u0259t \u015f\u0259klind\u0259dirl\u0259r. \u00d6z\u00fcn\u00fc iki sosial formasiyan\u0131n aras\u0131nda m\u0259rk\u0259zi n\u00f6qt\u0259y\u0259 qoyan Kafka \u201cM\u0259hk\u0259m\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 h\u00fcquqi formalar\u0131n \u0259n vahim\u0259li formas\u0131n\u0131 t\u0259svir etmi\u015fdir. \u0130ntizam c\u0259miyy\u0259tl\u0259rinin (iki h\u0259bs formas\u0131 aras\u0131ndan) <em>el\u00fcz\u0259ri b\u0259ra\u0259ti <\/em>[red. kitab\u0131n t\u0259rc\u00fcm\u0259sind\u0259 el\u0259 yaz\u0131l\u0131b] v\u0259 n\u0259zar\u0259t c\u0259miyy\u0259tl\u0259rinin (davaml\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259n \u015f\u0259kild\u0259) \u201cbitm\u0259z-t\u00fck\u0259nm\u0259z t\u0259xir\u0259 salmalar\u0131\u201d h\u00fcquqi h\u0259yat\u0131n iki \u00e7ox f\u0259rqli formas\u0131d\u0131r v\u0259 \u0259g\u0259r qanunlar\u0131m\u0131z t\u0259r\u0259dd\u00fcdkard\u0131rsa, \u00f6z\u00fc b\u00f6hran\u0131n i\u00e7ind\u0259dirs\u0259 bunun s\u0259b\u0259bi bir nizam\u0131 t\u0259rk edib o birin\u0259 daxil olma\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r. \u0130ntizam c\u0259miyy\u0259tl\u0259rinin iki q\u00fctb\u00fc var: <em>f\u0259rdi<\/em> bildir\u0259n imza v\u0259 onun <em>k\u00fctl\u0259<\/em> i\u00e7ind\u0259 m\u00f6vqeyini g\u00f6st\u0259r\u0259n r\u0259q\u0259m v\u0259 ya administrativ n\u00f6mr\u0259. Bunun s\u0259b\u0259bi intizam c\u0259miyy\u0259tl\u0259rinin he\u00e7 vaxt bu ikisi aras\u0131nda h\u0259r hans\u0131 uyu\u015fmazl\u0131q g\u00f6rm\u0259m\u0259si v\u0259 eyni zamanda, iqtidar\u0131n&nbsp; h\u0259m f\u0259rdil\u0259\u015fdirm\u0259si, h\u0259m d\u0259 birlikd\u0259 k\u00fctl\u0259 hal\u0131na salmas\u0131d\u0131r.Y\u0259ni iqtidar \u00fcz\u0259rind\u0259 g\u00fcc t\u0259tbiq etdikl\u0259rini bir b\u0259d\u0259n\u0259 \u00e7evirir v\u0259 o b\u0259d\u0259nin h\u0259r bir \u00fczv\u00fcn\u00fcn individuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015f\u0259kill\u0259ndirir. ( Fuko bu ikiqat f\u0259aliyy\u0259tin k\u00f6k\u00fcn\u00fc ke\u015fi\u015fin pastoral g\u00fcc\u00fcnd\u0259 \u2013 s\u00fcr\u00fc v\u0259 s\u00fcr\u00fcd\u0259ki heyvanlar\u0131n h\u0259r biri \u2013 g\u00f6r\u00fcrd\u00fc, lakin sivil iqtidar da n\u00f6vb\u0259 il\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t edir v\u0259 ba\u015fqa yollarla \u00f6z\u00fcn\u00fc sekulyar \u201crahib\u201d\u0259 \u00e7evirir.) Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, n\u0259zar\u0259t c\u0259miyy\u0259tl\u0259rind\u0259 vacib olan art\u0131q n\u0259 imza n\u0259 d\u0259 n\u00f6mr\u0259 deyil, bir koddur: bu kod bir <em>\u015fifr\u0259dir<\/em>. \u0130ntizam c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri is\u0259 <em>parollar<\/em> il\u0259 t\u0259nziml\u0259nir (m\u00fcqavim\u0259t bax\u0131m\u0131ndan inteqrasiya bax\u0131m\u0131ndan da). N\u0259zar\u0259tin r\u0259q\u0259msal dili informasiyaya \u00e7\u0131x\u0131\u015fa icaz\u0259 ver\u0259n v\u0259 ya r\u0259dd ed\u0259n kodlardan haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r. Art\u0131q k\u00fctl\u0259\/f\u0259rd c\u00fctl\u00fcy\u00fc il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmuruq. F\u0259rdl\u0259r art\u0131q b\u00f6l\u00fcn\u00fcb v\u0259 k\u00fctl\u0259l\u0259r se\u00e7m\u0259 n\u00fcmun\u0259 qruplar\u0131na, datalara, bazarlara v\u0259 ya \u201cbanklara\u201d \u00e7evrilibl\u0259r. B\u0259lk\u0259 d\u0259 iki c\u0259miyy\u0259t aras\u0131ndak\u0131 f\u0259rqi \u0259n yax\u015f\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259n \u015fey puldur, \u00e7\u00fcnki intizam c\u0259miyy\u0259ti q\u0131z\u0131l\u0131 r\u0259q\u0259msal standart g\u00f6t\u00fcr\u0259n pul k\u0259silm\u0259sin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdiyi halda, n\u0259zar\u0259t c\u0259miyy\u0259ti bir s\u0131ra standart valyuta n\u00f6v\u00fc t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n olunan tarifl\u0259r\u0259 \u0259sas\u0259n modulyasiya olunan \u00fcz\u0259n m\u0259z\u0259nn\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. K\u00f6hn\u0259 monetar k\u00f6st\u0259b\u0259k qapatma m\u0259kan\u0131n\u0131n heyvan\u0131d\u0131r, lakin ilan n\u0259zar\u0259t c\u0259miyy\u0259tinin. Bir heyvandan dig\u0259rin\u0259, k\u00f6st\u0259b\u0259kd\u0259n ilana ke\u00e7mi\u015fik, sad\u0259c\u0259 i\u00e7ind\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z sistem deyil, h\u0259m\u00e7inin h\u0259yat t\u0259rzi v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 il\u0259 m\u00fcnasib\u0259t c\u0259h\u0259td\u0259n d\u0259. \u0130ntizam c\u0259miyy\u0259ti insan\u0131 s\u00fcr\u0259kli olmayan enerji istehsal\u00e7\u0131s\u0131 idi, n\u0259zar\u0259t c\u0259miyy\u0259tinin insan\u0131 is\u0259 dal\u011fal\u0131d\u0131r, bir orbitin, bir s\u00fcr\u0259kli \u015f\u0259b\u0259k\u0259nin i\u00e7ind\u0259dir. <em>S\u00f6rfinq <\/em>art\u0131q h\u0259r yerd\u0259 k\u00f6hn\u0259 <em>idmanlar\u0131n <\/em>yerini tutub.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Ma\u015f\u0131nlar\u0131n n\u00f6vl\u0259ri il\u0259 c\u0259miyy\u0259tin n\u00f6vl\u0259ri aras\u0131nda asanl\u0131qla uy\u011funla\u015fd\u0131rma aparmaq olar \u2013 ona g\u00f6r\u0259 yox ki, ma\u015f\u0131nlar m\u00fc\u0259yy\u0259n edici faktordur, ona g\u00f6r\u0259 ki, ma\u015f\u0131nlar onlar\u0131 yarada v\u0259 istifad\u0259 ed\u0259 bil\u0259n sosial formasiyalar\u0131 ifad\u0259 edirl\u0259r. Q\u0259dim h\u00f6kmranl\u0131q c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri b\u0259sit ma\u015f\u0131nlar\u0131 d\u00fcz\u0259ld\u0259 bilirdi \u2013 lingl\u0259r, bloklar, saatlar; lakin, yax\u0131n d\u00f6vr\u00fcn intizam c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri enerji il\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n, passiv t\u0259hl\u00fck\u0259si etropiya v\u0259 aktiv t\u0259hl\u00fck\u0259si sabotaj olan ma\u015f\u0131nlarla t\u0259chiz olundular; n\u0259zar\u0259t c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri is\u0259 passiv t\u0259hl\u00fck\u0259si donma, aktiv t\u0259hl\u00fck\u0259si is\u0259 piratl\u0131q, viruslar bula\u015fmas\u0131 olan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u00f6v ma\u015f\u0131nlarla, komp\u00fcterl\u0259rl\u0259 i\u015fl\u0259yirl\u0259r. Bu texnoloji t\u0259kam\u00fcl h\u0259tta daha d\u0259rind\u0259n baxsaq kapitalizmin bir mutasiyas\u0131 olmal\u0131d\u0131r, art\u0131q yax\u015f\u0131 bilin\u0259n v\u0259 ya tan\u0131\u015f mutasiyad\u0131r v\u0259 bu \u015f\u0259kild\u0259 \u00fcmumil\u0259\u015fdiril\u0259 bil\u0259r: on doqquzuncu \u0259sr kapitalizmi h\u0259m istehsal, h\u0259m d\u0259 m\u00fclkiyy\u0259t bax\u0131m\u0131ndan bir yer\u0259 toplama kapitalizmi idi. Ona g\u00f6r\u0259 o fabriki qapatma m\u0259kan\u0131 olaraq y\u00fcks\u0259ldir, kapitalist istehsal vasit\u0259l\u0259rinin sahibi idi, lakin, getdikc\u0259 analogiya il\u0259 d\u0259rk olunacaq \u015f\u0259kild\u0259 o biri m\u0259kanlar\u0131n da sahibin\u0259 \u00e7evrilirdi ( i\u015f\u00e7inin ail\u0259si il\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 evin, m\u0259kt\u0259bin).&nbsp; Bazarlar is\u0259 b\u0259z\u0259n ixtisasla\u015fma, b\u0259z\u0259n m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik, b\u0259z\u0259n is\u0259 istehsal x\u0259rcl\u0259rinin azald\u0131lmas\u0131 il\u0259 f\u0259th edilir. Lakin, cari v\u0259ziyy\u0259td\u0259 kapitalizm art\u0131q istehsalla m\u0259\u015f\u011ful olmur, h\u0259tta tekstilin kompleks formalar\u0131, metallurgiya v\u0259 ya neft istehsal\u0131 olsa bel\u0259 bu rolu ad\u0259t\u0259n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc D\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fcr. Bu \u00fcst-s\u0259viyy\u0259 istehsal kapitalizmdir. O art\u0131q xam madd\u0259 al\u0131b haz\u0131r m\u0259hsul satm\u0131r: o haz\u0131r m\u0259hsul al\u0131r v\u0259 ya par\u00e7alar\u0131 birl\u0259\u015fdirir. Onun satmaq ist\u0259diyi \u015fey xidm\u0259tl\u0259r v\u0259 almaq ist\u0259diyi is\u0259 s\u0259hml\u0259rdir. Bu art\u0131q istehsal \u00fc\u00e7\u00fcn deyil, m\u0259hsul \u00fc\u00e7\u00fcn kapitalizmdir, y\u0259ni sat\u0131lan v\u0259 ya sat\u0131lma\u011f\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan m\u0259hsul \u00fc\u00e7\u00fcn kapitalizmdir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu kapitalizm \u00e7ox da\u011f\u0131n\u0131qd\u0131r v\u0259 fabrik yerini korporasiyaya verib. Ail\u0259, m\u0259kt\u0259b, ordu, fabrik m\u00fclk sahibin\u0259 (d\u00f6vl\u0259t v\u0259 ya \u00f6z\u0259l g\u00fcc) yax\u0131nla\u015fan f\u0259rqli analoji m\u0259kanlar deyildirl\u0259r, indi sad\u0259c\u0259 s\u0259hmdarlar\u0131 olan vahid korporasiyan\u0131n deformasiya oluna v\u0259 \u00e7evril\u0259 bil\u0259n kodla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f fiqurlar\u0131d\u0131r. H\u0259tta s\u0259n\u0259t bel\u0259 banklar\u0131n a\u00e7\u0131q halqalar\u0131na daxil olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn qapatma sah\u0259sini t\u0259rk edib. Bazarlar\u0131n f\u0259th edilm\u0259si intizam t\u0259liml\u0259ri il\u0259 deyil, n\u0259zar\u0259t\u0259 yiy\u0259l\u0259nm\u0259kl\u0259, qiym\u0259tl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131 salmaqla deyil, m\u0259z\u0259nn\u0259ni t\u0259nziml\u0259m\u0259kl\u0259, istehsalda ixtisasla\u015fmaqla deyil, m\u0259hsulun d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si il\u0259 \u0259ld\u0259 olunur. Buna g\u00f6r\u0259 korrupsiya da yeni g\u00fcc qazan\u0131r. Marketinq korporasiyalar\u0131n m\u0259rk\u0259zi v\u0259 ya \u201cruhu\u201d olmu\u015fdur. Biz\u0259 \u00f6yr\u0259dilir ki, korporasiyan\u0131n ruhu var v\u0259 bu da d\u00fcnyadak\u0131 \u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli x\u0259b\u0259rdir. Bazarlar \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 art\u0131q ictimai idar\u0259 vasit\u0259sidir v\u0259 a\u011fam\u0131z\u0131n h\u0259yas\u0131z n\u0259slini formala\u015fd\u0131r\u0131r. N\u0259zar\u0259t q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tlidir v\u0259 s\u00fcr\u0259tli \u00e7evrilm\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259 malikdir, lakin s\u00fcr\u0259klidir v\u0259 limitsizdir. \u0130ntizam is\u0259 uzun m\u00fcdd\u0259tlidir, sonsuzdur v\u0259 s\u00fcr\u0259ksizdir. \u0130nsan art\u0131q qapat\u0131lmay\u0131b, lakin borc i\u00e7ind\u0259dir. Kapitalizmin b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin borclanmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox kas\u0131b, qapatmaq \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259 \u00e7ox sayda oldu\u011fu d\u00f6rdd\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn h\u0259dd\u0259n art\u0131q s\u0259fal\u0259tini sabit data kimi saxlad\u0131\u011f\u0131 do\u011frudur: n\u0259zar\u0259t sad\u0259c\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rin a\u015f\u0131nmas\u0131 il\u0259 deyil, yalan\u00e7\u0131 urbanizasiyalarda v\u0259 gettolardak\u0131 q\u0259z\u0259b s\u0259si il\u0259 d\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<ol start=\"3\" class=\"wp-block-list\">\n<li><em>Proqram<\/em><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p>\u0130st\u0259nil\u0259n anda a\u00e7\u0131q m\u00fchit daxilind\u0259 h\u0259r hans\u0131 elementin m\u00f6vqeyini ver\u0259n (elektron xalta il\u0259 qoruqda bir heyvan v\u0259 ya korporasiyada bir insan) n\u0259zar\u0259t mexanizminin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si sad\u0259c\u0259 bir elmi fantastika fikri deyildir. Feliks Qvattari bir n\u0259f\u0259rin \u00f6z m\u0259nzilini, k\u00fc\u00e7\u0259sini, m\u0259h\u0259ll\u0259sini baryerl\u0259ri qald\u0131ran \u015f\u0259xsi bir elektron kartla t\u0259rk ed\u0259 bil\u0259c\u0259yi bir \u015f\u0259h\u0259ri t\u0259s\u0259vv\u00fcr etmi\u015fdi. Lakin kart h\u0259r hans\u0131 g\u00fcn v\u0259 ya m\u00fc\u0259yy\u0259n saatlarda i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 bil\u0259r. Burda \u0259sas m\u0259s\u0259l\u0259 baryerl\u0259r deyil, komp\u00fcterin h\u0259r bir \u015f\u0259xsin yerini (qanuni yoxsa qeyri-qanuni oldu\u011funu) v\u0259 \u00fcmumi modulyasiyaya t\u0259sirini izl\u0259m\u0259sidir. Lap ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131ndan n\u0259zar\u0259t mexanizml\u0259rinin sosio-texnoloji \u00f6yr\u0259nilm\u0259si kateqorik olmal\u0131d\u0131r v\u0259 b\u00f6hranlar\u0131 h\u0259r yerd\u0259 elan edil\u0259n qapatma sah\u0259l\u0259rinin yerin\u0259 art\u0131q ke\u00e7m\u0259kd\u0259 olanlar\u0131 ifad\u0259 etm\u0259lidir. Ola bil\u0259r ki, h\u00f6kmranl\u0131q c\u0259miyy\u0259tl\u0259rind\u0259n qalm\u0131\u015f k\u00f6hn\u0259 metodlar\u0131n \u00f6n\u0259 \u00e7\u0131xacaq, lakin modifikasiyalara ehtiyac vard\u0131r. Vacib olan odur ki, biz n\u0259yins\u0259 ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nday\u0131q. <em>H\u0259bsxana sistemind\u0259 <\/em>\u0259n az\u0131ndan y\u00fcng\u00fcl cinay\u0259tl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn c\u0259zalar\u0131n yenil\u0259ri il\u0259 \u201c\u0259v\u0259zl\u0259nm\u0259si\u201d v\u0259 elektronik k\u0259m\u0259rl\u0259r il\u0259 t\u0259qsirl\u0259ndiril\u0259n \u015f\u0259xsin m\u00fc\u0259yy\u0259n saatlarda evd\u0259 qalma\u011fa m\u0259cbur edilm\u0259si c\u0259hdi. <em>M\u0259kt\u0259b sistemind\u0259 <\/em>s\u00fcr\u0259kli n\u0259zar\u0259t formalar\u0131 v\u0259 davaml\u0131 t\u0259hsilin m\u0259kt\u0259b \u00fcz\u0259rind\u0259ki t\u0259siri, m\u00fcvafiq olaraq b\u00fct\u00fcn universitet ara\u015fd\u0131rmalar\u0131ndan imtina v\u0259 t\u0259hsilin b\u00fct\u00fcn s\u0259viyy\u0259l\u0259rind\u0259 \u201ckorporasiya\u201dn\u0131n t\u0259qdim olunmas\u0131. <em>X\u0259st\u0259xana sistemind\u0259 <\/em>potensial x\u0259st\u0259l\u0259r v\u0259 risk qrupunda olan insanlar\u0131 bir-bir ay\u0131ran, lakin dedikl\u0259ri kimi individualla\u015fd\u0131rman\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131, \u0259ksin\u0259 onun yerin\u0259 n\u0259zar\u0259t olunacaq \u201cayr\u0131lm\u0131\u015f\u201d material\u0131n f\u0259rdi v\u0259 ya r\u0259q\u0259msal b\u0259d\u0259n kodunu qoyacaq \u201ch\u0259kim v\u0259 x\u0259st\u0259siz\u201d yeni tibb. <em>Korporasiya sistemind\u0259 <\/em>art\u0131q k\u00f6hn\u0259 fabrik formasiyas\u0131na daxil olmadan pulun, g\u0259lirin v\u0259 insanlar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131n yeni yollar\u0131. Bunlar \u00e7ox ki\u00e7ik n\u00fcmun\u0259l\u0259rdir, lakin yeni t\u0259\u015fkilatlar\u0131n b\u00f6hran\u0131 y\u0259ni yeni bir proqressiv v\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259nmi\u015f h\u00f6kmranl\u0131q sisteminin qurulmas\u0131 deyildikd\u0259 n\u0259yin n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulduldu\u011funu daha yax\u015f\u0131 anlama\u011fa icaz\u0259 verir. \u018fn vacib suallardan biri h\u0259mkarlar ittifaqlar\u0131n\u0131n bacar\u0131qs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda olacaqd\u0131r: \u0130ntizam c\u0259miyy\u0259tl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 v\u0259 ya qapatma m\u0259kanlar\u0131 daxilind\u0259 m\u00fcbariz\u0259 tarixl\u0259rinin b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq \u00f6zl\u0259rin\u0259 adaptasiya ed\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259rmi yoxsa n\u0259zar\u0259t c\u0259miyy\u0259tl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 yeni m\u00fcbariz\u0259 formalar\u0131na imkan tan\u0131yacaqlar? Marketinqin z\u00f6vql\u0259rin\u0259 t\u0259hdid olacaq bu g\u0259l\u0259c\u0259k formalar\u0131n qaba konturlar\u0131n\u0131 indid\u0259n qavaraya bil\u0259c\u0259yik? Bir \u00e7ox g\u0259nc \u00e7ox q\u0259rib\u0259 \u015f\u0259kild\u0259 \u201cmotivasiya\u201d olunmaqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 \u00f6y\u00fcn\u00fcr; yenid\u0259n \u015fagirdlik v\u0259 davaml\u0131 t\u0259lim t\u0259l\u0259b edirl\u0259r. N\u0259y\u0259 xidm\u0259t etdikl\u0259rini k\u0259\u015ff etm\u0259k intizam c\u0259miyy\u0259tl\u0259rinin m\u0259qs\u0259dini, \u00e7\u0259tinlikl\u0259 d\u0259 olsa, k\u0259\u015ff ed\u0259n b\u00f6y\u00fckl\u0259ri kimi onlar\u0131n i\u015fidir. Bir ilan\u0131n q\u0131vr\u0131mlar\u0131 bir k\u00f6st\u0259b\u0259k yuvas\u0131n\u0131n \u00e7uxurlar\u0131ndan daha kompleksdir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Fuko \u201cintizam c\u0259miyy\u0259tl\u0259rini\u201d XVIII v\u0259 XIX \u0259srl\u0259r\u0259 yerl\u0259\u015fdirmi\u015fdi; bu c\u0259miyy\u0259tl\u0259r \u00f6z kulminasiya n\u00f6qt\u0259l\u0259rin\u0259 XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131lar. Onlar geni\u015f qapatma m\u0259kanlar\u0131n\u0131n xarakterik oldu\u011fu t\u0259\u015fkilatlar\u0131 yaratd\u0131lar. F\u0259rd davaml\u0131 olaraq h\u0259r birinin \u00f6z qanunlar\u0131 olan bir qapal\u0131 m\u00fchitd\u0259n dig\u0259rin\u0259 ke\u00e7\u0259r: birinci ail\u0259, daha sonra m\u0259kt\u0259b (\u201cart\u0131q \u00f6z ail\u0259nl\u0259 deyils\u0259n\u201d); daha sonra h\u0259rbi kazarma (\u201cart\u0131q m\u0259kt\u0259bd\u0259 deyils\u0259n\u201d) ; [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":220,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-55","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tercume"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/caucasusresearch.org\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/55","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/caucasusresearch.org\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/caucasusresearch.org\/az\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/caucasusresearch.org\/az\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/caucasusresearch.org\/az\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=55"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/caucasusresearch.org\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/55\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":56,"href":"https:\/\/caucasusresearch.org\/az\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/55\/revisions\/56"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/caucasusresearch.org\/az\/wp-json\/wp\/v2\/media\/220"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/caucasusresearch.org\/az\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=55"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/caucasusresearch.org\/az\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=55"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/caucasusresearch.org\/az\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=55"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}